Aristarkhos: Kopernik'ten 18 Asır Önce Güneş'i Merkeze Koyan Bilgin

Devrimci Bir Fikir, Yanlış Çağda

Çoğumuz Güneş merkezli evren fikrini Kopernik'le ($16$. yüzyıl) başlatırız. Oysa bu cesur düşünceyi ilk kez ortaya atan kişi, ondan yaklaşık $1800$ yıl önce yaşamış antik Yunan bilgini Sisamlı Aristarkhos'tur (M.Ö. $310$–$230$ civarı).

Aristarkhos, Dünya'nın hareketsiz merkez olduğu yaygın görüşe karşı çıktı ve Dünya'nın hem kendi ekseni etrafında döndüğünü hem de Güneş'in çevresinde dolandığını öne sürdü. Çağı için bu o kadar aykırıydı ki fikir kabul görmedi; insanlık doğru yanıta ulaşmak için Kopernik, Galileo ve Kepler'i beklemek zorunda kaldı.

Ama Aristarkhos sadece bir fikir ortaya atmadı; o fikri ölçmeye de çalıştı. Ve burada gerçek dehası ortaya çıkar.

Bir Üçgenle Güneş'i Tartmak

Aristarkhos şu soruyu sordu: Güneş, Ay'dan kaç kat uzaktadır? Bunu ölçmek için zekice bir geometri kurdu. Mantığı şuna dayanıyordu: Ay tam yarım göründüğü anda (ilk ya da son dördün), Güneş–Ay–Dünya üçgeninde Ay'daki açı tam $90$ derecedir.

O anda Dünya'dan bakıp Güneş ile Ay arasındaki açıyı ölçerseniz, dik üçgenin bir açısını daha bilirsiniz. Geri kalan her şey trigonometriden ibarettir. Güneş'in Ay'dan uzaklık oranı şuna eşittir:

$$\frac{d_{Güneş}}{d_{Ay}} = \frac{1}{\cos\theta}$$

Burada $\theta$, Dünya'dan ölçülen Güneş–Ay açısının $90$ dereceden farkıdır. Yöntem matematiksel olarak kusursuzdur. Aristarkhos bu açıyı yaklaşık $87$ derece ölçtü ve Güneş'in Ay'dan yaklaşık $19$ kat uzakta olduğu sonucuna vardı.

Doğru Yöntem, Yetersiz Alet

Bugün biliyoruz ki Güneş aslında Ay'dan yaklaşık $390$ kat uzaktadır; Aristarkhos'un bulduğu $19$ değil. Peki neden bu kadar saptı? Hata yönteminde değil, ölçümün hassasiyetindeydi.

O açı gerçekte $87$ değil, yaklaşık $89{,}85$ derecedir; yani $90$'a inanılmaz yakındır. Çıplak gözle ve antik aletlerle bu farkı doğru ölçmek neredeyse imkânsızdı. Üstelik kosinüs, $90$ dereceye yaklaşırken çok hızlı değişir; açıdaki minik bir hata, sonuçta devasa bir sapmaya yol açar. Aristarkhos'un birkaç derecelik ölçüm hatası, sonucu $20$ kat küçük gösterdi.

Ama bu, onun başarısını gölgelemez. Önemli olan şuydu: O, "Güneş Ay'dan çok daha uzaktır ve dolayısıyla çok daha büyüktür" sonucuna sağlam bir akıl yürütmeyle ulaştı. Doğru fikir buydu; sayı sadece aletlerin sınırıyla bulanıklaşmıştı.

Büyük Olan, Merkezde Olmalı

Aristarkhos'un güneş merkezli modele inanmasının arkasında işte bu hesap yatıyordu. Eğer Güneş Dünya'dan çok daha büyükse, küçük Dünya'nın kocaman Güneş'in çevresinde dönmesi, devasa Güneş'in küçük Dünya'nın çevresinde dönmesinden daha makul görünüyordu. Bu, fiziksel bir sezgiden çok, ölçüye dayanan bir akıl yürütmeydi; tam da bilimin yapması gerektiği gibi.

Benzer biçimde Ay'ın boyutunu da ay tutulmaları sırasında Dünya'nın gölgesinin geometrisinden tahmin etti. Elindeki kaba verilerle bile, gök cisimlerinin göreli boyutları hakkında o güne dek görülmemiş niceliksel tahminler yaptı.

Neden Unutuldu?

Aristarkhos'un modeli neden kabul görmedi? Birkaç sebep vardı. Birincisi, Dünya hareket ediyorsa yıldızların konumlarının yıl boyunca kaymasını (paralaks) beklerdik; ama yıldızlar çok uzak olduğu için bu kayma ölçülemeyecek kadar küçüktü ve "demek ki Dünya durağan" diye yorumlandı. İkincisi, gündelik sezgi Dünya'nın hareketsizliğini söylüyordu. Sonuçta Aristoteles ve sonra Batlamyus'un Dünya merkezli modeli yüzyıllarca egemen oldu.

Yine de Aristarkhos'un fikri tamamen kaybolmadı; yazıları ve adı yaşadı. Kopernik bile kendi çalışmasında ondan haberdardı. Yani bilim tarihinde doğru fikirler bazen erken doğar, gömülür ve asırlar sonra yeniden filizlenir.

Sonuç

Aristarkhos, elinde ne teleskop ne de hassas açıölçer varken, sadece bir dik üçgen ve sağlam bir mantıkla evrenin düzenine dair çağının çok ötesinde bir sonuca vardı. Bulduğu sayı yanlıştı ama yöntemi ve fikri doğruydu. Onun hikâyesi, bilimin yalnızca doğru cevaplardan değil, doğru soruları doğru biçimde sormaktan ibaret olduğunu hatırlatır. Bazen bir üçgen, bir gökyüzü ve cesur bir zihin, bir uygarlığın tamamından daha ileriyi görebilir.