Babil’in 60 Tabanı: Neden Bir Saatte 60 Dakika Var?

Günlük Hayatta Saklı Bir Antik Miras

Saatinize bakın: bir saat $60$ dakika, bir dakika $60$ saniye. Bir çemberi düşünün: tam tur $360$ derece. Peki neden $60$ ve $360$? Neden $100$ değil? Bu sayılar keyfî değil; kökleri dört bin yıl öncesine, Mezopotamya’da yaşamış Babillilere dayanıyor.

60 Tabanlı Sistem

Bizim bugün kullandığımız sayı sistemi $10$ tabanlıdır (ondalık): $10$ rakamımız var ve basamaklar $10$’un kuvvetleriyle ilerler. Bunun nedeni muhtemelen $10$ parmağımız olmasıdır.

Babilliler ise $60$ tabanlı (altmışlık / seksajesimal) bir sistem kullandılar. Yani sayıları $60$’ın kuvvetlerine göre düzenlediler. Bu kulağa tuhaf gelebilir ama $60$’ın çok pratik bir özelliği vardır: çok sayıda böleni vardır. $60$, şu sayılara tam bölünür: $1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60$. Bu, kesirlerle çalışmayı çok kolaylaştırır — bir şeyi yarıya, üçte bire, dörtte bire, beşte bire, altıda bire bölmek hep tam sayı verir. $10$’un ise sadece $1, 2, 5, 10$ böleni vardır.

Neden Günümüze Kaldı?

Babillilerin gök gözlemlerinde ve hesaplarında kullandığı bu sistem, sonraki uygarlıklara (özellikle astronomi yoluyla) aktarıldı. Zamanı ve açıları ölçme geleneği, bu altmışlık mirası taşıdı:

• Bir saat = $60$ dakika, bir dakika = $60$ saniye.
• Bir çember = $360$ derece ($360 = 6 \times 60$).
• Bir derece = $60$ dakika (açı), bir açı dakikası = $60$ saniye.

Yani her saate baktığınızda, her açıyı ölçtüğünüzde, farkında olmadan Babillilerin matematiğini kullanıyorsunuz.

Bir Sistemin Kalıcılığı

İlginç olan şu: dünya neredeyse tamamen ondalık sisteme geçtiği hâlde, zaman ve açı ölçümünde altmışlık sistem inatla yaşamaya devam ediyor. Çünkü bu alanlarda yerleşmiş, herkesin alıştığı ve pratik (bölünebilirliği yüksek) bir gelenek. Bir sistemi değiştirmek, çoğu zaman onu icat etmekten zordur.

Babil’in $60$ tabanı, dört bin yıllık bir matematik fikrinin nasıl bugüne kadar yaşayabileceğinin çarpıcı bir örneğidir. Kolunuzdaki saat, aslında antik bir uygarlığın sayı sistemini taşıyan minik bir zaman kapsülüdür.