John McCarthy: 1956'da "Yapay Zeka" Terimini İcat Eden ve Lisp'i Yaratan Stanford Polimatı

1956 yazı, Dartmouth College'ın küçük matematik bölümü. ABD'nin doğusundaki bu sakin Ivy League üniversitesinde, 10 kişilik bir matematik ve bilgisayar bilimcileri grubu iki aylık bir araştırma çalıştayı düzenledi. Toplantının resmi adı: "Dartmouth Yaz Yapay Zeka Araştırma Projesi" (Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence).

Bu, "yapay zeka" (artificial intelligence) teriminin resmi olarak ilk kez kullanıldığı yerdi. Terimi öneren kişi, Dartmouth'taki genç matematik profesörü John McCarthy (1927-2011) idi.

Sonraki 65 yıl boyunca McCarthy, modern yapay zekânın kurucu figürü olarak kabul edildi. Onun katkıları:

• "Yapay zeka" teriminin icadı (1955-1956).
• Lisp programlama dili (1958) — AI araştırmasının klasik dili.
• MIT AI Laboratuvarı kurucu ortağı (1959, Marvin Minsky ile).
• Stanford AI Laboratuvarı kurucu (1963).
• Garbage collection (otomatik bellek yönetimi) — modern Java, Python, JavaScript'in temel özelliği.
• Time-sharing sistemleri öncüsü — modern bulut bilgi işlemin uzak öncüsü.
• 1971 Turing Ödülü.

Boston'dan Caltech'e

John McCarthy, 4 Eylül 1927'de Boston'da, İrlanda-Litvanya kökenli, sosyalist bir ailenin oğlu olarak doğdu. Annesi Litvanyalı bir göçmen, babası İrlanda Katolik geleneğinden. Aile, dönemin Komünist Partisi'ne yakındı; küçük John, sosyalist bir politik bilinçle büyüdü (bu, sonradan hayatının çoğunluğunda korunacaktı, sonra terk edilecekti).

Çocukluğunda olağanüstü zeki olduğu fark edildi. 15 yaşında Caltech'e girdi; orada George Pólya'nın etkili matematik derslerine katıldı. 1948'de matematik lisansı; 1951'de Princeton'da matematik doktorası. Doktora danışmanı Solomon Lefschetz, dönemin önemli geometricilerinden biriydi.

Dartmouth Konferansı (1956)

1955'te, McCarthy Dartmouth'ta matematik öğretiyordu. Marvin Minsky (sonradan MIT AI Lab kurucu ortağı), Claude Shannon (bilgi teorisinin kurucusu), Nathaniel Rochester (IBM mühendisi) ile birlikte Rockefeller Vakfı'na bir proje önerisi yazdı: "makineleri zeki yapma" üzerine bir yaz araştırma çalıştayı.

McCarthy, bu çalıştay için "yapay zeka" terimini önerdi. Sonraki yıllarda anlattığına göre, başka terimler de düşünüldü ("kompleks bilgi işleme", "otomata teorisi" gibi); ama "artificial intelligence" en geniş kapsamlı, en akılda kalıcı, en cesur seçimdi.

Rockefeller, projeyi fonladı. Yaz 1956'da yaklaşık 10 araştırmacı Dartmouth'a geldi: McCarthy, Minsky, Shannon, Rochester, Allen Newell, Herbert Simon, Trenchard More, Ray Solomonoff, Oliver Selfridge.

İki ay süren bu çalıştay, dönüştürücü bir başarı değildi. Ama terim kalıcı oldu. "Yapay zeka" sözcüğü, sonraki on yıllar boyunca milyon dolarlık araştırma fonları, üniversite bölümleri, akademik dergiler, popüler kültür yarattı.

McCarthy, bunu sonradan "iyi bir pazarlama" diye anardı. "Hayatımda yaptığım en şanslı şeylerden biri, doğru terimi doğru zamanda önermek."

Lisp programlama dili (1958)

McCarthy'nin matematiksel olarak en kalıcı katkısı, 1958'de MIT'de tasarladığı Lisp (LISt Processing) programlama dilidir.

O dönem mevcut programlama dilleri (FORTRAN, COBOL) sayısal hesaplama için tasarlanmıştı. AI araştırması ise sembolik manipülasyon (mantıksal kurallar, dilbilim ifadeleri, ağaç yapıları) gerektiriyordu.

McCarthy, lambda hesabından (Alonzo Church) ilham aldı. Lisp'in temel ilkeleri:

1. Her şey bir liste: program da, veri da. Bu, kod ve veriyi aynı dilde temsil eder.
2. Özyineleme ana hesaplama yöntemi.
3. Garbage collection — otomatik bellek yönetimi (programcı belleği elle yönetmek zorunda değil).
4. REPL (Read-Eval-Print Loop) — etkileşimli geliştirme ortamı, modern Python/Ruby konsollarının atası.

Lisp, AI araştırmasının resmi dili oldu. 1960'lar ve 70'ler boyunca, yapay zekâ üzerine yazılan neredeyse her büyük program Lisp ile geliştirildi.

Modern programlama dillerinin pek çoğu (Python, JavaScript, Ruby, Clojure) Lisp'ten derin etkilenmiştir. Garbage collection, anonim fonksiyonlar (lambda), interpretive ortamlar — hepsi McCarthy'nin Lisp'inin uzantılarıdır.

"AI Kışı" ve umut

McCarthy, hayatı boyunca çok iyimser bir AI vizyonu taşıdı: "Birkaç on yılda makineleri insan zekâsı seviyesine getireceğiz." 1956'da bu tahmin, 1980'lerde de tekrarlandı; 2000'lerde yine.

Tahminler her seferinde başarısız oldu. AI araştırmasında "kış" dönemleri yaşandı (1970'ler sonu, 1990'lar başı). Akademik fonlama kesildi; pek çok araştırmacı alanı terk etti.

McCarthy, bu zorluklardan etkilenmeyen sayılı kişilerden biriydi. Stanford AI Laboratuvarı'nı (kurucu, 1963) yıllarca yönetti; insan-seviyesinde AI'nın gerçekleşebileceğine inandı.

Ne yazık ki McCarthy 2011'de öldü; 2010'ların derin öğrenme patlamasını görmedi. Eğer biraz daha yaşasaydı, 60 yıl önce kurduğu "yapay zeka" alanının gerçekten dönüştürücü etkiye sahip olduğunu görecekti.

Time-sharing: modern bulut'un öncüsü

McCarthy'nin az anlatılan bir katkısı time-sharing (zaman paylaşımı) sistemleridir. 1960'larda bilgisayarlar pahalı ve büyüktü; her kurum sadece bir bilgisayara sahipti. McCarthy, "birçok kullanıcı aynı bilgisayarı eş zamanlı kullanabilir, makine zamanı dilimlere ayrılır" fikrini sistematik biçimde önerdi (1959-1962).

Bu fikir, MIT'nin CTSS ve Multics projelerine, sonra Unix'e, sonra modern bulut bilgi işleme dönüştü. Modern AWS, Azure, Google Cloud — hepsi McCarthy'nin time-sharing vizyonunun doğrudan torunlarıdır.

Stanford AI Lab

1962'de McCarthy Stanford Üniversitesi'ne taşındı. Stanford AI Laboratuvarı'nı (SAIL) kurdu. Sonraki 50 yıl boyunca burası modern AI araştırmasının önde gelen merkezlerinden biri oldu.

SAIL'den çıkan figürler:

• Vinton Cerf: TCP/IP protokolü, modern internetin temeli. ABD'nin "İnternetin Babası".
• Andrew Ng: Modern derin öğrenme araştırmacısı, Coursera kurucu ortağı.
• Fei-Fei Li: ImageNet veri setinin yaratıcısı.
• Sebastian Thrun: Otonom araba araştırmasının öncüsü, Stanford'un DARPA Grand Challenge takım lideri.

1971 Turing Ödülü

McCarthy, 1971'de Turing Ödülü kazandı. Ödül atıfı: "Yapay zeka alanına yaptığı temel katkılar için". Ödül konuşmasında ("Programs with Common Sense", 1971), AI'nın gelecekteki yönü üzerine derin bir vizyon sundu.

Bu konuşmada savunduğu fikir: AI sistemleri mantık tabanlı olmalı, sade istatistiksel "bul ve sınıflandır" yöntemlerinden öteye gitmeli. Modern derin öğrenme, McCarthy'nin tercih ettiği yaklaşımın tam tersine ilerledi (sadece veri ve istatistik). McCarthy bunu son yıllarında eleştirdi: "Gerçek AI, sade örüntü tanıma değil, mantıksal akıl yürütmedir."

Bu tartışma, modern AI araştırmasının hâlâ devam eden temel felsefi gerilimidir.

Çevre koruyucusu

McCarthy, kişisel hayatında ilginç bir politik dönüşüm yaşadı. Genç yaşta sosyalist iken, sonradan çevre koruyuculuğunun aşırı uygulamalarına karşı bir tutum aldı. 2000'ler başında, nükleer enerji'yi ısrarla savundu; "kuruyemiş çevreci" hareketlerin bilim karşıtı olduğunu söyledi.

Bu görüşler, onun hayatının son dönemindeki kamuoyu tartışmalarındaki figürü haline geldi. Stanford'da "Sustainability of Human Progress" (insan ilerlemesinin sürdürülebilirliği) üzerine dersler verdi.

Ölüm

John McCarthy, 24 Ekim 2011'de Stanford'da kalp krizinden öldü. 84 yaşındaydı.

Ölümünden iki yıl sonra (2013), derin öğrenme patlamasının ilk büyük başarıları gelmeye başladı (AlexNet 2012'ydi ama topluma yayılması 2013-14). Eğer biraz daha yaşasaydı, kendi yarattığı alanın gerçekten dünyaya etkili olduğunu görecekti.

Mirası

McCarthy'nin etkisi modern teknolojinin her köşesinde:

• "Yapay zeka" terimi (1956).
• Lisp programlama dili (1958), modern fonksiyonel diller (Clojure, Scheme) hâlâ aktif.
• Garbage collection (otomatik bellek yönetimi), modern dillerin standart özelliği.
• Time-sharing, modern bulut bilgi işlemin atası.
• MIT AI Lab ve Stanford AI Lab, dünya AI araştırmasının önde gelen merkezleri.
• 1971 Turing Ödülü.

Bir hayat dersi

McCarthy'nin hayatı, "doğru terimi doğru zamanda önermek bilim tarihini değiştirebilir" örneğidir. "Yapay zeka" sözcüğünün doğru zamanda kullanılması, 65 yıllık akademik araştırmanın, milyar dolarlık endüstrinin, popüler kültürün yönünü belirledi. Eğer McCarthy başka bir terim önerseydi — "kompleks bilgi işleme" ya da "otomata teorisi" gibi — modern AI bambaşka bir kimlik altında olabilirdi.

Daha geniş bir hayat dersi: iyimserlik ve kararlılık, uzun vadeli bilim ilerlemesinin motorudur. McCarthy, "AI Kışı"nın tüm karamsarlığına rağmen yapay zekânın gerçekleşebileceğine inandı; ölmeden 65 yıl boyunca bu vizyonu savundu. Modern AI patlaması, kendisi sağ değilken oldu — ama onun kararlılığı olmasaydı muhtemelen hiç olmazdı.

Bir sonraki sefer ChatGPT ile konuştuğunuzda, ya da Python'da bir liste işlediğinizde (Lisp'ten esinlenen liste yapısı), ya da bir Google AWS sunucusuyla çalıştığınızda (time-sharing torunu) — perde arkasında 1956'da Dartmouth'ta bir terimi öneren genç matematikçinin etkisini hatırlayabilirsiniz. John McCarthy, modern dijital dünyanın görünmez kurucularından biri.