Nasir al-Din al-Tusi: Maragha'da Bir Gözlemevi, Kopernik'e Uzanan Bir Çift

13. yüzyıl, İslam dünyasının en karanlık dönemlerinden biri. Cengiz Han ve sonra torunu Hülagü'nün ordusu Orta Asya'yı geçip 1258'de Bağdat'ı yakıyor; Abbasi halifeliği yıkılıyor, dönemin en büyük kütüphanesi Beytü'l-Hikme yok ediliyor. Bilim için bir felaket — gibi görünür. Ama tam o yıllarda, Moğol komutanlarının yanında yürüyen sakallı bir adam, fethedilen toprakların ortasına yeni bir bilim merkezi kurmak için çalışıyordu. Adı Nasîrüddin Tûsi (Nasir al-Din al-Tusi). Kurduğu merkez: Maragha Gözlemevi — döneminin en büyük astronomi araştırma kompleksi.

Hikâye, bilimi savaşın içinden çekip çıkaran bir polimatik dehâ anlatır. Tusi, sadece astronom değildi; matematik, felsefe, teoloji, etik, fizik, tıp ve mantıkta önemli eserler verdi. Ama bilim tarihindeki en ünlü iki katkısı: Maragha okulunun kurulması ve "Tusi çifti" denilen geometrik mekanizma.

Tus'tan Alamut'a

Tusi, 1201'de Hazar Denizi'nin güneydoğusundaki Tus şehrinde (bugünkü Meşhed yakınları, İran) doğdu. Çocukluğunu o dönem için ileri eğitim kurumlarında geçirdi: önce Tus, sonra Nişapur — Selçuklu döneminin parlak ilim merkezlerinden biri.

Genç yaşta filozof, matematikçi ve şair olarak tanınmaya başladı. Bu da onu döneminin politik denklemlerine sokmaya yetti. 13. yüzyıl başında bölgede güçlü olan İsmaililer (yerleşik adıyla "Haşhaşinler"), onu davet ettiler. Tusi, sonraki 20 yılı Alamut Kalesi'nde geçirdi — efsanevi dağ kalesi, geniş bir kütüphaneye ve gözlemevine sahipti.

Bu döneme dair çelişkili tarihsel anlatılar vardır. Bazıları Tusi'nin Alamut'a kendi isteğiyle gittiğini, bazıları zorla tutulduğunu söyler. Kesin olan şu: Alamut'ta yazdığı eserler — özellikle etik (Ahlâk-ı Nasırî), Öklid yorumları ve trigonometri çalışmaları — onun matematik tarihindeki yerini sağlamlaştırdı.

Moğollar gelirken: bir polimatın taraf değişimi

1256'da Hülagü Han'ın ordusu Alamut'u kuşattı. Tusi, kalenin teslim olmasına aracılık etti. Ardından — büyük bir politik manevrayla — Hülagü'nün hizmetine girdi. Kimi tarihçiler bunu "ihanet" diye anlattı; kimi de "bilim adamının kurtuluş ve kullanışlılık reflekslerine" yordu.

Tusi'nin Moğollarla ilişkisi, sonraki 18 yılı en üretken dönem yaptı. Hülagü, ona iki kritik destek verdi:

1. Bağdat seferinde danışmanlık. Tusi, Abbasi halifeliğinin son halifesi ile yapılan müzakerelerde aktif rol aldı. Bu konuda tarih onu sert eleştirdi; ama Tusi'nin amacı muhtemelen kayıpları en aza indirmekti.
2. Maragha Gözlemevi'nin kurulması. 1259'da, Azerbaycan-İran sınırında Maragha şehrinde, dönemin en gelişmiş gözlemevi kuruldu.

Maragha: bir dünya bilim merkezi

Maragha Gözlemevi sıradan bir astronomi binası değildi. Çok uluslu bir araştırma kurumu olarak işliyordu. Tusi'nin başkanlığında Çin, Şam, Endülüs, Bağdat ve İran'dan astronomlar bir araya geldi. Çinli astronomlar (Fao Mun-ci gibi) astronomik gözlem tekniklerini bölgeye taşıdı; Avrupalı bir hıristiyan astronom da bir süre çalıştı.

Gözlemevinin kütüphanesinde 400 binden fazla elyazması bulunuyordu (kabaca dönemin Beytü'l-Hikme'sinin yarısı kadar). Aletleri ise döneminin en hassasıydı: büyük bir mural quadrant, eksentrik bir armiller küre, sinüs hesabı için özel tablolar, hatta açı ölçer dev bir paralel pinhole...

Burada üretilen en önemli astronomi eseri Zîc-i İlhanî (1271): dönemin en doğru gezegen tabloları. Sonraki 300 yıl boyunca İslam ve Avrupa astronomisinde standart referans olarak kullanıldı.

Tusi Çifti: bir gizli devrim

Tusi'nin matematiksel olarak en yenilikçi katkısı, bugün Tusi çifti ya da Tusi kuble denilen geometrik konstrüksiyon. Problem şu: Ptolemy'nin gezegen modelinde "dış-merkez" (eccentric) ve "denkleştirici" (equant) noktalar vardı. Bunlar matematiksel açıdan çalışıyordu ama Aristoteles fiziğine göre rahatsız ediciydi: "evrenin tüm hareketleri, kendi merkezi etrafında dönen mükemmel dairelerin kombinasyonu olmalıdır" diyordu Aristoteles. Equant ise dairelerin merkezini "kaydırıyordu".

Tusi şu zarif gözlemi yaptı:

Bir büyük çemberin yarıçapı kadar olmayan, yarısı kadar yarıçaplı bir küçük çember, içine yerleştirilip büyük çemberin iç yüzeyi boyunca yuvarlanırsa, küçük çember üzerindeki belirli bir nokta düz bir doğru boyunca hareket eder.

Yani iki dairesel hareketin doğru biçimde birleşimi, doğrusal bir hareket üretebilir. Bu, antik mantığa göre paradoks gibidir — daireler nasıl doğru çizebilir? Ama matematiksel olarak doğrudur. Tusi bu konstrüksiyonu, Ptolemy'nin dış-merkezini "tasfiye etmek" için kullandı; gezegen hareketlerini sırf dairesel hareketlerle modelleyen Aristoteles uyumlu bir model çıkardı.

Kopernik'e uzanan etki

İşte burada ilginç bir tarihsel iz bulur kendini. Nicolaus Kopernik (1543) ünlü De Revolutionibus'ünde, gezegen yörüngelerinin matematiksel modellemesinde Tusi çiftine matematiksel olarak özdeş bir konstrüksiyonu kullanır. Kopernik, kaynak olarak Tusi'ye atıf yapmaz; ama yapı o kadar belirgin biçimde aynıdır ki modern bilim tarihçileri (özellikle Otto Neugebauer ve E.S. Kennedy) bunun büyük olasılıkla bir aktarım zinciri sonucu olduğuna inanır. Muhtemelen Bizans'tan, Avrupa'ya geçen el yazmaları aracılığıyla.

Bu bulgu, "Bilimsel Devrim" (16.–17. yüzyıl Avrupa'sı) anlatısının ne kadar İslam matematiği geleneğine borçlu olduğunu açıkça gösterir.

Trigonometriye katkı

Tusi'nin matematik tarihindeki bir başka büyük katkısı, trigonometriyi astronomiden ayrı bir matematiksel disiplin olarak ele alan eseri Treatise on the Quadrilateral (Şekl al-Qattaʿ) idi. Bu eser, küresel trigonometrinin sinüs yasasını ve düzlem trigonometrisinin pek çok temel formülünü sistematik biçimde verir.

Bu, küresel trigonometriyi astronomik alıştırmalardan kurtarıp matematiğin bağımsız bir alt dalı yapma çabasıydı; modern matematik müfredatında öğretildiği biçimle 19. yüzyıla kadar pek değişmeden gelecekti.

Diğer katkılar

Tusi'nin bilime katkıları sadece astronomiyle sınırlı değildi:

• Etik: Ahlâk-ı Nasırî, Yunan etiği (Aristoteles) ile İslam ahlak felsefesini birleştiren önemli bir eserdir; Osmanlı medreselerinde yüzyıllarca okutuldu.
• Felsefe/Teoloji: Şii ilahiyatın sistematik biçimde sunulmasında kilit isim.
• Mantık ve dil: İbn Sina'nın mantığını yorumladı ve genişletti.
• Geometri/Öklid: Öklid'in Elementler'ine yaptığı yorum, özellikle "paralel postulat" üzerine yazdığı kanıt denemesi, yüzyıllar sonra (19. yy.) Öklid-dışı geometrinin doğuşuna giden zinciri başlattı.
• Tıp/Optik: İbn Sina ve İbn al-Haytham geleneğine küçük ama önemli notlar.

Mirası

Tusi, 25 Haziran 1274'te Bağdat'ta öldü. Bağdat'ın eski Halife mezarlığı yakınında gömüldü. 73 yaşındaydı.

Adı bugün:

• Ay'daki bir krater (Nasireddin Krateri)
• Asteroid 10269 Tusi
• Tahran'daki en büyük teknik üniversitelerden biri (K. N. Toosi University of Technology)

…gibi yerlerde yaşıyor.

Daha derin mirası ise sessiz biçimde duran şudur: Bilim, savaşların ortasında bile, doğru ellerle, doğru destekle korunabilir ve ilerleyebilir. Hülagü Han, ordusu ile Abbasi halifeliğini yıktı; ama Tusi, aynı Hülagü'yü ikna ederek Maragha Gözlemevi'nin kurulmasını sağladı. Bağdat'ın yıkımının üzerinden 14 yıl geçtiğinde, Zîc-i İlhanî tüm dünyaya satılan astronomi tabloları olarak basılıyordu. Bilim, taşınmaz olabilir; ama insanın merakı, daima taşınabilir.