Nicolas Oresme: 14. Yüzyılda Newton'a 300 Yıl, Descartes'a 250 Yıl Önden Atan Fransız Piskopos

Sıradan bir köy çocuğu

Nicolas Oresme 1320 civarında Fransa'nın Normandiya bölgesinde — Allemagne (bugünkü Fleury-sur-Orne) köyünde — doğdu. Babasının mesleği bilinmiyor ama orta köylü bir aile olmalı; çünkü Nicolas, Paris Üniversitesi'nin fakir öğrenciler için açılmış Collège de Navarre koleji aracılığıyla eğitim aldı.

O dönemin Avrupa'sı "Orta Çağ" diye basitleştirilen, ama aslında canlı bir entelektüel hayatın olduğu bir dönemdi. Paris Üniversitesi (1150) Avrupa'nın merkezi; Arap matematik ve felsefesi çevrildi; Aristoteles, Öklid, Batlamyus Latince okutuluyordu.

Oresme 1356'da Paris Üniversitesi'nde theoloji doktoru oldu. 1370'lere kadar burada regent master olarak öğretim verdi.

Kral V. Charles'ın çevirmeni

1369'da Kral V. Charles Oresme'i Latince'den Fransızca'ya çeviri için görevlendirdi. Sıradan bir görev değildi: Aristoteles'in Ethics, Politics, On the Heavens, On the Soul eserlerini Fransızcaya kazandırdı.

Bu çeviriler Fransızcayı bilim dili yaptı. Oresme yeni terimler icat etti: "espace", "ciel", "élément", "atome" gibi modern Fransızca bilim sözcüklerinin pek çoğu onun türettiği veya popülerleştirdiği.

Çağdaş İngilizcede Latin kökenli bilim terimleri çoktur; Fransızca da öyledir — büyük ölçüde Oresme sayesinde.

Lisieux piskoposu (1377-1382)

1377'de Oresme Lisieux Piskoposu ilan edildi. Kilise hiyerarşisinde yüksek bir konum. Ölümüne (1382) kadar bu görevde kaldı.

Kilise görevi onu matematik çalışmalarından alıkoymadı; bilakis, kilise gelirleri ona zaman ve kütüphane verdi.

Koordinat geometri öncesi — Latitudines formarum

Oresme'nin en büyük matematiksel katkısı: Tractatus de configurationibus qualitatum et motuum (yaklaşık 1350) — niteliklerin ve hareketlerin konfigürasyonu üzerine.

Fikir: bir niceliğin değişimini iki eksenli bir grafik ile göster:

• Yatay eksen = bağımsız değişken (zaman, uzaklık, vb.)
• Düşey eksen = bağımlı değişken (hız, sıcaklık, vb.)

Bu, Descartes'tan 300 yıl önce koordinat geometri fikri. Oresme bu yöntemle:

• Düzgün hızlanan hareket: hız zamanın doğrusal fonksiyonu, hareket eden mesafe = ortalama hız × zaman = (1/2) × maks hız × zaman.
• Bu Mean Speed Teoremi (Merton Kuralı) Galileo'nun düşen cisimler analizinde 300 yıl sonra hâlâ kullanılacak temel formül.

Oresme'nin grafiği bir üçgendir: yataydaki taban zaman, dikteki yükseklik hız. Üçgenin alanı = mesafe = (1/2) × taban × yükseklik.

Kalkülüsün öncüsü.

Harmonik serinin ıraksaklığı (1350 civarı)

Önceki yazımda detaylı: Oresme harmonik seri $1 + 1/2 + 1/3 + \cdots$'nin ıraksak olduğunu kanıtladı. Terimleri $2^k$'lık gruplara böl, her grup $> 1/2$.

Bu kanıt modern matematik tekniğinin ilk örneklerinden. Oresme zamanında sonsuzla çalışmak yaygın değildi.

İrrasyonel kuvvetler (1360 civarı)

Oresme kesirli ve irrasyonel kuvvetleri sistematik olarak ele aldı. $x^{1/n}$ tanımını verdi (kök ile özdeş), kuvvet kurallarını genişletti.

Daha şaşırtıcı: çoğu sayının çoğu kuvvetinin irrasyonel olduğunu sezdi. Modern Lindemann-Weierstrass teoreminin (1882) çok ilkel bir versiyonu.

Dünya dönüyor mu? (1377)

Le Livre du ciel et du monde — Cennetin ve Dünyanın Kitabı — Oresme'nin son büyük çalışması (1377). Aristoteles'in On the Heavens eserine Fransızca yorum.

Oresme, dünyanın dönüp dönmediği tartışmasını ayrıntılı ele aldı. Gözlem açısından ayırt edilemez olduğunu kanıtladı: ister yer döner ister gök dönsün, biz aynı şeyi görürüz. Klasik görelilik prensibi — Galileo'dan 250 yıl önce.

Oresme sonunda — kilise doktrini gereği — "dünya sabittir" sonucuna vardı, ama tartışmayı sunarak modernliğe kapı açtı. Galileo'nun 1632'deki Dialogo'su Oresme'nin argümanlarını içerir; Galileo'nun Oresme'yi okumuş olması ihtimali yüksektir.

Ekonomik teori — Tractatus de origine et natura monete (1356)

Oresme modern para teorisinin kurucusudur. Krala yazılan Tractatus de origine et natura, jure et mutationibus monetarum — paranın kökenleri, doğası, hukuku ve değişimi.

Ana tezler:

• Para halkındır, kralın değil. Kral sadece emanet edendir.
• Paranın değerini düşürmek (debasement — gümüş içeriği azaltma) hırsızlıktır.
• Enflasyonun monetary (parasal) nedenleri var; mal kıtlığı tek sebep değil.

Gresham yasası'nın ("kötü para iyi parayı kovar") öncüsü.

Thomas Sargent gibi 2011 Nobel laureatları Oresme'yi "ilk monetarist" diye anar.

Diğer katkılar

• Olasılık öncüsü: zar atışları için ilk matematiksel analizler.
• Astronomi: Aristoteles'in göksel "doğa" anlayışına itirazlar; ay safhaları, kuyruklu yıldızlar.
• Ekonomik düşünme: ücret, fiyat, ticaret analizleri.
• Müzik teorisi: nota değerleri ve aritmetik oranlar.

Kısacası: 14. yüzyılın çok yönlü Rönesans insanı.

Ölüm ve unutulma

Nicolas Oresme 11 Temmuz 1382'de Lisieux'de öldü, 62 yaşında. Lisieux Katedrali'ne gömüldü.

Eserleri Latince yazıldığı (bazıları Fransızca) için Rönesans öncesinde unutuldu. Kopernik, Galileo, Descartes — hiçbirinin doğrudan Oresme'yi okuduğuna dair kesin kanıt yok, ama fikirler ağızdan ağıza geçmiş ve etkilemiş olabilir.

Modern yeniden keşif (1900+)

20. yüzyıl başında bilim tarihçileri — Pierre Duhem özellikle — Oresme'yi yeniden keşfetti. Duhem'in 1909 Études sur Léonard de Vinci'si Orta Çağ bilim tarihini değiştirdi: "Orta Çağ karanlık değildi; modern bilimin tohumları orada atıldı."

Bugün her bilim tarihi dersi Oresme'yi içerir. Onun çalışmaları Latince ve Fransızca eleştirel baskılarla yayımlandı.

Miras

Oresme'nin başardığı:

• Koordinat geometri konsepti (Descartes'dan 300 yıl önce).
• Harmonik seri ıraksaklığı (Bernoulli'den 350 yıl önce).
• Görelilik prensibi (Galileo'dan 250 yıl önce).
• Modern para teorisi.
• Fransız bilim dilinin kurucusu.

Sonuç

Nicolas Oresme, "Orta Çağ karanlığı" mitinin en güçlü reddedilişi. 14. yüzyılda, Paris'in kilise kütüphanelerinde, mum ışığında, modern matematik ve bilim ile pek çok temel fikre 300 yıl önden ulaştı.

Neden Newton ve Descartes'tan daha az bilinir? Çünkü:

1. Latince yazdı, halk diliyle değil.
2. Kanıtları geliştirme zamanı azdı (kilise görevleri).
3. Onun öncü olduğunu sonradan keşfettik, çağdaşları zaten bir öncü gibi takip edemediler.

Matematik tarihi adaletsizdir; Oresme bu adaletsizliğin en büyük kurbanlarından biri.