Pierre Louis Maupertuis: Laponya'ya Giden ve "En Az Eylem" Prensibini Felsefileştiren Fransız

"Tanrı tembel olduğu için doğa minimum gayretle çalışır"

1744 yılı, Berlin. Pierre Louis Maupertuis adlı Fransız bilim insanı, Berlin Bilimler Akademisi'nde devrim niteliğinde bir bildiri sundu:

"Doğa'nın eylemleri, en az eylem ile gerçekleşir. Bu, Tanrı'nın akıl yürütmesinin bir gereği — Tanrı sade ve verimlidir."

Bu, modern fiziğin en derin prensibinin felsefi başlangıcıydı. Sonra Euler, Lagrange, Hamilton — matematik formülasyonu verdi. Feynman'a kadar fiziğin merkezinde kaldı.

Ama Maupertuis sadece bir filozof değildi. Pratik bilim insanıydı: Laponya seferinin lideri.

Erken yaşam

• Doğum: 28 Eylül 1698, Saint-Malo, Brittany.
• Aile: Tüccar baba.
• Eğitim: matematik (otodidakt + özel hocalar).
• Paris Akademisi üyesi (1723, 25 yaşında).

Laponya seferi (1736-37)

18. yüzyıl başında fizik tartışması: Dünya küre mi yoksa basık mı kutuplarda?

• Descartes (1644): kutuplarda uzun, ekvator basık.
• Newton (1687): kutuplarda basık, ekvator şişkin (dönen küre dinamiği nedeniyle).

Fransız Akademisi 1735'te iki sefer organize etti:

• Ekvator (Peru): Bouguer, La Condamine.
• Kutba yakın (Laponya): Maupertuis, Clairaut, Lemonnier.

Amaç: bir derece enlem mesafesi ölçmek.

Maupertuis Laponya'da acımasız koşullarda (Mayıs-Eylül 1736 Tornio'da +35°C, kış -30°C). 4 ay'lık ölçümler. Sonuç: Newton haklı. Dünya kutuplarda basık.

Maupertuis'in zaferi: "Yeryüzünü basıklaştıran adam". Bunu hayatı boyunca taşıdı. Voltaire onunla alay etti ama bilim camiası saygı gösterdi.

En az eylem prensibi (1744-48)

1744'te "Accord de différentes lois de la nature qui avoient jusqu'ici paru incompatibles" makalesi:

Eylem ($S = m v ds$ tipi bir nicelik) doğa yasalarının minimum olduğu nokta.

Ergonomik gerekçe:

"Tanrı, hiçbir gereksiz fazlalık olmaksızın yaratım yapar. En az eylem prensibi, doğanın bu ekonomisinin matematik ifadesidir."

Bu, teleolojik (amaca yönelik) bir argümandı — modern bilim felsefesinde tartışmalı.

Berlin Bilimler Akademisi (1746-59)

II. Frederick (Büyük Frederick) Maupertuis'i Berlin'e davet etti: Berlin Bilimler Akademisi başkanı (1746).

Burada Euler ile yakın çalıştı. Akademi 18. yüzyıl bilim dünyasının merkezi oldu.

Voltaire ile tartışma

Voltaire önceleri arkadaştı. Sonra:

• Voltaire Newton mekaniğini Fransızca'ya popüler ettiren ilk kişi. Maupertuis ile başta dost.
• 1750'lerde Maupertuis ↔ Voltaire kırıldı. Voltaire Doctor Akakia'da (1752) Maupertuis'i aşağıladı — entelektüel skandal.

Frederick Maupertuis'i tuttu. Voltaire kovuldu.

Diğer katkıları

Kalıtım teorisi

Maupertuis kalıtım üzerine çalıştı: çocukların hem anne hem babadan özelliği aldığı — Mendel'den 100 yıl önce. Vénus physique (1745) kitabı.

Yıldız ve uzay teorisi

Sonsuz evren teorisi. Kant'ın bulutsu hipotezi öncülü.

Diferansiyel denklemler

Klasik kalkülüse katkılar.

Vefat

27 Temmuz 1759, Basel. 60 yaşında. Hasta. Euler'in evinde son nefesini verdi.

Mirası

• Laponya seferi: Newton mekaniği deneysel doğrulaması.
• En az eylem prensibi: modern fiziğin felsefi-matematik temelinin başlangıcı.
• Berlin Bilimler Akademisi: 18. yüzyıl bilim merkezinin başkanı.
• Kalıtım teorisi: Mendel öncülü.

Maupertuis, Aydınlanma çağının çok yönlü bilim insanlarından biridir: pratik (Laponya), felsefi (en az eylem), kurumsal (Berlin Akademi).

Modern fizik öğrencisi her gün — klasik mekanikten kuantum alanlar teorisine — Maupertuis'in 1744 felsefi gözlemini matematik olarak kullanıyor. Doğa "tembel" — bu sezgi modern bilimin paradigma cümlesi.

"Doğa en az gayretle en çoğu yapar." 280 yıl sonra hâlâ doğru.