Serverless: "Sunucusuz" Mimari ve Fonksiyon Tabanlı Bilişim

"Sunucu yok" mu?

İsim yanıltıcı: sunucular var. Ama sen yönetmiyorsun. Bulut sağlayıcısı yönetir.

Serverless:

• Sadece kodu (fonksiyonu) yaz.
• Bulut hizmeti çalıştırır.
• Kullanım kadar öde (saniye seviyesi).
• Otomatik ölçeklenme.

Sözleşme

Geleneksel: sunucu kira → her zaman çalışır → her zaman öde.

Serverless: fonksiyon → çağrıldığında çalışır → çağrı başına öde.

E-ticaret örneği:

• 1000 ziyaretçi/saniye → 1000 fonksiyon paralel.
• Gece 0 ziyaretçi → 0 maliyet.

AWS Lambda (2014)

Tilford ve Vogels öncülüğünde. İlk büyük FaaS (Function-as-a-Service):

def handler(event, context):
    return {"statusCode": 200, "body": "Merhaba!"}

Yükle, HTTP endpoint açar, 5 dakika içinde dünya çapında erişilebilir.

Diğer FaaS

• Google Cloud Functions (2017).
• Azure Functions (2016).
• Cloudflare Workers (2017) — edge.
• Vercel Functions, Netlify Functions — frontend.

Tetikleyiciler

Bir fonksiyonun ne ile çalıştığı:

• HTTP: API Gateway.
• Olay: S3 dosya yüklendi.
• Kuyruk: SQS mesaj geldi.
• Stream: Kinesis veri.
• Zamanlı: CloudWatch cron.
• Veritabanı: DynamoDB stream.

Olay tabanlı mimarinin doğal eşi.

Cold start sorunu

Lambda fonksiyonu kullanılmadığında kapatılır. Yeni istek → yeniden başlat:

• Container başlat.
• Bağımlılıkları yükle.
• Fonksiyonu çağır.

Cold start: 100ms - 5sn arası gecikme.

Çözümler:

• Provisioned concurrency: hazır tutulan instance.
• Hafif runtime: Rust, Go.
• Edge functions (Cloudflare Workers) — daha hızlı.

Avantajlar

• Sıfır operasyon: kontrol etmen gerekmez.
• Maliyet: idle time için ödeme yok.
• Otomatik ölçeklenme: yüzlerce paralel.
• Hızlı geliştirme: sadece kod.
• Hata izolasyonu: her fonksiyon bağımsız.

Dezavantajlar

• Cold start: gecikme.
• Süre limiti: AWS Lambda 15 dakika max.
• Bellek limiti: ~10GB max.
• Vendor lock-in: bulut sağlayıcıya bağlı.
• Debug zor: dağıtık trace gerekir.
• Maliyet yüksek olabilir: çok kullanım = pahalı.

Use case'ler

Mükemmel için

• API endpoint: REST/GraphQL.
• Veri işleme: dosya yüklendi → küçük resim üret.
• ETL: batch işlemler.
• Webhook: dış servisten gelen olaylar.
• Cron job: günlük rapor.
• Chatbot: gelen mesaj → cevap.

Kötü için

• Sürekli yük: VM daha ucuz.
• Uzun süreli iş: 15dk > limit.
• State: stateless tasarımı gerekir.
• WebSocket: zor (mümkün ama).

Edge Functions

Modern trend: kullanıcıya yakın çalışma:

• Cloudflare Workers: 200+ konumda.
• AWS Lambda@Edge: CloudFront.
• Vercel Edge: global.

Latency 10ms'in altına düşer.

Stateless tasarım

Serverless fonksiyonlar stateless:

• In-memory durum kalmaz (her çağrı yeniden).
• Durum dış sistemlerde: DB, cache, queue.

Bu fonksiyonel programlama mantığını dayatır.

ML için Serverless

• Inference API: model yükle, predict döndür.
• Vector search: Pinecone + Lambda.
• Pre-processing: veri pipeline.
• LLM proxy: OpenAI API üzerine ekstra mantık.

Sınırlama: cold start + büyük model yükleme yavaş. Çözüm: GPU'lu Lambda (yeni).

Modern alternatifler

Container-based serverless

• AWS Fargate: container çalıştır, sunucu yönet.
• Google Cloud Run: container deploy, otomatik ölçek.
• Knative: Kubernetes üzerinde serverless.

Lambda'nın karmaşık iş yükleri için alternatifleri.

Serverless databases

• DynamoDB: yönetilen NoSQL.
• Aurora Serverless.
• PlanetScale: serverless MySQL.

Veritabanı katmanı da serverless oluyor.

Türk endüstri örnekleri

• Sahibinden, Trendyol: image resizing AWS Lambda.
• Garanti BBVA: bazı API'ler serverless.
• TÜBİTAK ARDEB: rapor üretimi.
• Devlet portalları: e-Devlet bazı uçlar.

Felsefe

Serverless temel mesajı: "Programcı kod yazmalı, sunucuyu yönetmemeli".

Eskiden alt yapı yönetimi vardı, sonra konteyner, şimdi fonksiyon. Soyutlama seviyesi yükseliyor.

Kapanış

Serverless modern bulut çağının son evresi: tam soyutlama. Mükemmel değil — cold start, vendor lock-in — ama doğru iş yükü için muhteşem verimlilik.

Bir bulut mühendisinin olgunluk işareti: hangi iş yükünün serverless için uygun, hangisinin uygun olmadığını ayırt edebilmek.