Thomas Harriot: Galileo'nun Önünde Ay'a Bakan Unutulmuş Deha

Yayımlamayan dâhi

Bilim tarihinde bir kural var gibidir: keşfeden değil yayımlayan kazanır. Thomas Harriot (1560–1621) bu kuralın en acı örneklerinden biridir. Yaşamı boyunca pek az şey bastırdı; ölümünden sonra bıraktığı 8000 sayfa el yazması ise yüzyıllarca tozlu çekmecelerde bekledi. Bu yüzden bugün ortaokul matematik kitabı "<" sembolünü kullandığımız her sayfada onun adını anmaz.

Oxford'da eğitim almış, denizci Sir Walter Raleigh'in matematik danışmanı olmuş, Kuzey Amerika'daki Roanoke kolonisine seferlere katılmış, Algonquin yerlilerinin dilini öğrenip ilk fonetik alfabesini hazırlamıştı. Daha sonra hami olarak Henry Percy (9. Northumberland Kontu) onu evine aldı; Harriot orada ömrünün sonuna kadar bilimle uğraştı.

Ay'a teleskopla bakan ilk insan

Bilim tarihi genellikle Galileo Galilei'nin 1609 sonunda teleskopla Ay'a baktığını ve ünlü kraterli çizimlerini yaptığını anlatır. Ama Harriot'un not defterleri farklı bir tarih veriyor: 26 Temmuz 1609, Galileo'dan dört ay önce, Harriot 6× büyütmeli bir teleskopla Ay'ın yüzeyini çizdi.

Çizimleri başlangıçta daha az ayrıntılıydı (Harriot'un teleskobu zayıftı), ama Galileo'nun ünlü "Sidereus Nuncius" (Yıldızsal Haberci, 1610) eserinden de önce gelir. Sonradan iyileştirilmiş teleskoplarla Harriot ayrıca:

• Güneş lekelerini sistematik gözledi (Fabricius ve Galileo ile aynı dönem).
• Jüpiter'in uydularını keşfetti (Galileo ile bağımsız olarak).
• Halley kuyruklu yıldızının 1607 geçişini ayrıntılı takip etti.

Ama hiçbirini yayımlamadı. Niye? Bir hipotez: hamisi Henry Percy "Wizard Earl" (Büyücü Kont) lakaplı, dönemin Katolik komplolarıyla ilişkilendirilmiş bir adamdı; Barut Komplosu'ndan sonra Tower of London'a kapatıldı. Harriot da kısa süre tutuklandı ve sonraki yıllarda dikkat çekmemeyi tercih etmiş olabilir.

"<" ve ">"yi kim icat etti?

Cebir tarihçileri bugün şu konuda hemfikir: küçüktür < ve büyüktür > sembollerinin standart kullanımı Harriot'a aittir. Ölümünden sonra 1631'de basılan Artis Analyticae Praxis ("Analitik Sanatın Uygulaması") adlı eserinde bu işaretler sistemli şekilde belirir.

Aslında bunlar matematik notasyonunun büyük bir dönüşümünün parçasıdır. 16. yüzyıla kadar denklemler uzun cümlelerle yazılıyordu: "$x$'in karesi artı altı $x$ on beşe eşittir." Harriot, Viète'in yolundan giderek harfler, eşittir, küçüktür, büyüktür gibi sembollerle yazımı yaygınlaştırdı. Eserinde ayrıca:

• Negatif kökleri sistemli ele aldı (önemli — birçok çağdaşı negatif sayıları "saçma" sayardı).
• Polinom denklemleri çarpanlarına ayırma yoluyla çözmeyi metodolojik hale getirdi: $(x-a)(x-b)(x-c) = 0$ tipinde.
• Algebrayı geometriden ayrı bir disiplin olarak kurgulayan ilk büyük İngiliz oldu.

Optikte de öncü

Harriot'un belki en ilginç keşfi astronomide değil optikteydi. Kırılma yasası (Snell yasası):

$n_1 \sin \theta_1 = n_2 \sin \theta_2$

Bu yasa bugün Snell veya Descartes adıyla anılır. Ama Harriot'un not defterleri yasayı 1602'de — Snell'den 19 yıl önce — formüle ettiğini gösteriyor. Yayımlamadığı için tarihçiler bu önceliği ancak 19. yüzyılda fark etti.

Adil olmayan unutulma

Harriot'un trajedisi sadece kişisel değil; bilim için de bir kayıp. Eğer eserlerini basmış olsaydı 17. yüzyılın bilim devrimi muhtemelen on yıl daha erken başlayacaktı. Newton'un, Leibniz'in kullanacağı bazı temel kavramlar (sembolik cebir, çarpanlama, küçük/büyük karşılaştırması) Avrupa'ya hızla yayılırdı.

Bugün adına çok az anıt vardır. Ama bir matematik dersinde tahtaya $3 < 5$ yazıldığında, bir astronomi kitabında Ay'ın ilk teleskopik çizimi konuşulduğunda Harriot saklı bir mevcudiyetle oradadır. Sessizliğin dahası olan adam, sembolik matematiğin gürültüsüz bir kurucusu.